AISI 303 ve AISI 304 aynı 18-8 östenitik ailesinden gelir; krom ve nikel oranları neredeyse aynıdır. Aralarındaki tek kasıtlı fark kükürttür — ve o tek fark, iki çeliği birbirinin yerine kullanılamaz hale getirir.
Kükürt ne yapıyor?
AISI 303’e (1.4305) %0,15 – 0,35 kükürt bilerek eklenir. Kükürt, manganla birleşerek çelik içinde mangan sülfür kalıntıları oluşturur. Bu kalıntılar talaşı kırar ve kesici takımla iş parçası arasındaki sürtünmeyi düşürür. Sonuç, otomat tezgâhlarında çok daha hızlı ve sorunsuz işlenebilen bir çeliktir.
Burada dikkat edilecek nokta şudur: şartnamede kükürt bir ALT sınırdır, üst sınır değil. “S %0,15 – 0,35” ifadesini tavan olarak okuyup %0,02 kükürtlü bir sertifikayı 303 sanmak, sahada sık görülen bir hatadır. AISI 304’te ise kükürt bir safsızlıktır ve tavanı vardır.
Bedeli: kaynak ve korozyon
Kükürdün kazandırdığı işlenebilirlik, iki yerden geri alınır.
Kaynak. Aalco ve thyssenkrupp 303’ün kaynak kabiliyetini “zayıf” olarak niteliyor; Outokumpu doğrudan “kaynak gerektiren uygulamalar için tavsiye edilmez” diyor; Rodacciai ise 1.4305’i hem teslim halinde hem kaynaklı halde taneler arası korozyona dayanıklı DEĞİL olarak işaretliyor. AISI 304 ise tam tersine kaynak için standart tercihtir ve normalde kaynak sonrası ısıl işlem gerektirmez.
Korozyon. İşlenebilirliği sağlayan sülfür kalıntıları, aynı zamanda çukurcuk korozyonunun başlangıç noktalarıdır. Aalco ve thyssenkrupp 303’ü klorürlü ortamlarda 60 °C üzerinde riskli ve deniz servisine uygun değil olarak tanımlıyor; Outokumpu 303’ü “hafif korozif ortamlar” ile sınırlıyor; Carpenter ise basınç altında gaz veya sıvı taşıyan kaplarda kullanılmamasını öneriyor.
Rakamlarla karşılaştırma
Aşağıdaki değerler EN 10088-3 döküm analizi sınırlarıdır.
| ÖZELLİK | AISI 303 (1.4305) | AISI 304 (1.4301) |
|---|---|---|
| Karbon (C) | max %0,10 | max %0,07 |
| Silisyum (Si) | max %1,00 | max %1,00 |
| Mangan (Mn) | max %2,00 | max %2,00 |
| Kükürt (S) | %0,15 – 0,35 (alt sınır) | max %0,015 – 0,030 (bkz. not) |
| Krom (Cr) | %17,00 – 19,00 | %17,50 – 19,50 |
| Nikel (Ni) | %8,00 – 10,00 | %8,00 – 10,50 |
| Bakır (Cu) | max %1,00 | belirtilmez |
| Molibden (Mo) | belirtilmez | belirtilmez |
| Kopma uzaması (çubuk, +AT) | ≥ %35 | ≥ %45 |
| İşlenebilirlik | çok iyi | iyi |
| Kaynak kabiliyeti | zayıf — tavsiye edilmez | çok iyi |
Kükürt notu: 1.4301 için EN 10088-3:2005 ve Rodacciai max %0,030 veriyor; EN 10088-1:2014, Ugitech ve thyssenkrupp max %0,015 veriyor. İki değer de standardın farklı baskılarından gelir; sipariş verirken hangi baskıya göre çalıştığınızı belirtin.
Sipariş verirken dikkat
AISI 303 ASTM A276 kapsamında değildir.
ASTM A240 ve A276 listelerinde S30300 yoktur. 303 çubuk, ASTM A582 (otomat çelikleri) kapsamındadır. “A276’ya göre 303” yazan bir talep teknik olarak karşılıksızdır.
Ayrıca ASTM ile EN aynı çelik değildir: ASTM A582 karbonu max %0,15 ve fosforu max %0,20 kabul eder; EN 1.4305 ise karbonu max %0,10, fosforu max %0,045 ile sınırlar. A582’yi geçen bir çubuk EN 10088-3’ten kalabilir.
Hangisi sizin işiniz için?
Parça çok sayıda, tezgâhta işlenerek üretilecekse ve ortam kuru/hafif korozifse 303 doğru tercihtir: mil, burç, rakor, bağlantı elemanı gibi işler bu sınıfa girer.
Parça kaynaklanacaksa, gıda/süt/ilaç temasında olacaksa, klorürlü ortama veya deniz suyuna girecekse 303 yanlış tercihtir; 304 kullanılmalıdır. Hem işlenebilirlik hem korozyon direnci gerekiyorsa, çözüm 303 değil, kükürt oranı optimize edilmiş 304 kaliteleridir.
Gösterimler, standartlar ve AMS karşılıkları
Aynı çelik, hangi sistemde konuştuğunuza göre farklı isimle anılır. Sipariş ve sertifika karışıklıklarının çoğu buradan çıkar, o yüzden kısaca özetleyelim:
- AISI — Amerikan Demir ve Çelik Enstitüsü’nün kalite adlandırmasıdır (410, 316L gibi). Günlük dilde en yaygın kullanılan isimdir, ama tek başına bir satın alma şartnamesi değildir: bileşim ve mekanik şartlar ASTM standartlarında tanımlanır.
- UNS — ASTM ile SAE’nin ortak Birleşik Numaralandırma Sistemi’dir (S41000 gibi). Kuzey Amerika’da sipariş ve sertifikada esas alınan numaradır ve AISI adından daha kesindir.
- W.Nr / EN — Avrupa malzeme numarası (1.4006 gibi) ve EN adı (X12Cr13 gibi). Avrupa’da esas alınan gösterim budur. AISI karşılığıyla çoğu zaman yaklaşık eşdeğerdir; karbon, kükürt veya molibden sınırları sıklıkla farklıdır.
- AMS — SAE’nin havacılık malzeme şartnameleridir. AMS yalnızca bileşimi değil; ergitme yöntemini, ürün formunu, ısıl işlem durumunu ve muayene şartlarını da bağlar. Havacılık ve savunma siparişlerinde belirleyici olan gösterim budur.
| GÖSTERİM | AISI 303 | AISI 304 |
|---|---|---|
| AISI / ticari ad | AISI 303 | AISI 304 |
| EN malzeme no (W.Nr) | 1.4305 | 1.4301 |
| UNS numarası | S30300 | S30400 |
| AMS şartnameleri | AMS 5635 · AMS 5638 | AMS 5511 · AMS 5513 · AMS 5560 · AMS 5639 |
| Ürün sayfası | AISI 303 teknik sayfası | AISI 304 teknik sayfası |
İki hatırlatma. Birincisi: AMS numarası ürün formuna ve duruma özeldir. Aynı kalitenin çubuk, sac ve dövme için ayrı AMS şartnameleri olabilir; bir AMS numarası talep etmeden önce hangi ürün formunu istediğinizi netleştirin.
İkincisi: yukarıdaki tabloda AISI adı, malzeme numarası, UNS ve AMS bilgileri Defence Metal ürün sayfalarındaki gösterimlerdir. Farklı bir standart baskısına veya farklı bir ürün formuna göre çalışıyorsanız, malzeme numarasını ve şartname baskısını siparişinize açıkça yazın.